Waarom Johan Cruijff níét als bondscoach naar Amerika ging: 'Wilde de wereldtitel'

Vlak na de loting in Las Vegas en vlak voor Kerstmis 1993 wordt de paringsdans tussen Cruijff en de KNVB abrupt afgebroken en Dick Advocaat definitief aangewezen als bondscoach in Amerika. Veel beschuldigende vingers wijzen vervolgens naar de succestrainer van Barcelona, die wel erg laconiek over alles lijkt te doen en volgens voorzitter Jos Staatsen van het sectiebestuur betaald voetbal ‘eigenlijk ook helemaal niet wil’. Totdat Johan Cruijff het hoog tijd vindt te reageren.

In het tweede deel van de nieuwe VI PRO-serie van historische interviews rijten we de oude wonde weer open als hij in de eerste VI van 1994 exclusief en uitvoerig aan verslaggever Frans van den Nieuwenhof uitlegt waarom hij die zomer niet met het Nederlands elftal naar de Verenigde Staten zal afreizen. Net als bij veel spelers en supporters doet het ook hem veel pijn, bekent hij, Cruijff had dolgraag een vrije zomer opgeofferd om die ene onvoltooide droom nog na te jagen. ‘In negentig win je het WK niet, omdat er een andere coach wordt aangesteld dan de spelers willen. En nu dit weer’, klinkt hij bitter. ‘De KNVB denkt kennelijk: Zo’n WK, dat kan iedereen wel, haha.’

© Pro Shots

Op 19 december werden u en Pelé, twee ambassadeurs van het wereldvoetbal, kaltgestellt door een voetbalbond.

Johan Cruijff: ‘Om verschillende redenen. Maar het is natuurlijk vreemd dat de twee beste voetballers aller tijden zoiets overkomt. Pelé is iemand die het maximale heeft gedaan om het voetbal in Amerika van de grond te tillen en ik praktiseer een soort voetbal waarbij – als ik de ingezonden brieven bij Barcelona mag geloven – iedereen op het puntje van zijn stoel zit.’

U vindt zichzelf de man die het aardigste voetbal ter wereld produceert?

‘Dat zeg ik niet, maar als ik duizend brieven per week krijg, zijn er nog altijd minstens vijftig bij over het Totaalvoetbal, zoals wij dat in 1974 met het Nederlands elftal speelden. La Máquina Naranja, de oranje machine, is hier nog altijd een begrip en de mensen zien dat voetbal terug in Barcelona. We hebben in ’74 weliswaar het WK niet gewonnen, maar de indruk die we daar hebben achtergelaten, was zo enorm groot dat de mensen daar nog steeds over praten. Die titel is voor mij veel belangrijker dan het winnen van een WK.’

Wat hebben officials dan over zich dat ze mensen als Pelé en Cruijff willen bestrijden?

‘Hoe ze denken weet ik niet, maar we schijnen nogal wat publiciteit weg te pakken. Ik vind het verbazingwekkend zoals het allemaal gelopen is en ik niet alleen. Ik geloof dat zich 914 donateurs hebben aangeboden om het verschil bij te passen. Maar dat geld heeft er weinig mee te maken. Zonder denigrerend te willen doen over 75 duizend gulden: op een begroting van drie, vier miljoen gulden is dat natuurlijk maar twee procent. Dus over geld hoef je het niet te hebben. Het tweede twijfelachtige punt is volgens de KNVB de kleding. Nou, ik draag al twintig jaar mijn eigen kleding. Dat weet iedereen. Ik zit daar contractueel aan vast en kan daar niet zomaar onderuit. Dat is strafbaar. Die mensen hebben een commercieel bedrijf en trekken een reclamebudget uit om dat Cruyff Sports te promoten. Ik houd me daarmee niet bezig. Ik maak al jaren geen reclame meer voor Cruyff Sports. Je ziet mij nooit in folders en ik heb m’n leven lang nog niet in een trainingspak langs het veld gezeten. Dus zou ik dat in Amerika ook niet gedaan hebben. Zeker niet bij die temperaturen in Florida, want de mussen vallen uit de boom. De mensen relateren mijn kleding toch wel met Cruyff Sports. Omdat ik het zelf ben.’

© VI

U heeft anderhalf jaar terug een ernstig conflict gehad met sectievoorzitter Martin van Rooyen. Heeft zijn opvolger Jos Staatsen tijdens jullie eerste onderhoud op 26 november toegezegd ‘blanco’ aan de onderhandelingen te beginnen?

‘Ik heb hem gezegd dat ik niks te maken heb met afspraken die door het oude bestuur gemaakt zijn. Want als Van Rooyen er nu nog zou zitten, was ik niet eens met de KNVB in gesprek getreden. Hij heeft destijds mondelinge afspraken geschonden.’

Omdat hij het bod van het Spaanse Dorna (waar Cruijff een belang in had, red.) op de tv-rechten van het Nederlandse voetbal gebruikte om elders de prijs op te drijven?

‘Ja. Als je gemaakte afspraken binnen veertien dagen schendt, ben je voor mij als partner niet langer betrouwbaar. Ik heb dat Van Rooyen en de zijnen toen direct meegedeeld. Het begin van de onderhandelingen heeft dus op 26 november plaatsgevonden. En niet anderhalf, twee jaar terug.’

De advocaat van de KNVB, mr. Utermark, heeft wel vastgehouden aan de afspraken van anderhalf jaar terug, waardoor Staatsen zei dat u steeds met nieuwe eisen op de proppen kwam.

‘Er zijn geen nieuwe eisen, want de oude bestonden niet. Ik heb gezegd: Geef mij voor zes weken werk maar een maandsalaris. Verder interesseren de financiën mij niet. En dat van die kleding spreekt voor zich. Verder was er niks. Dus het geld kan nooit een struikelblok geweest zijn. Welk tv-station, welke krant ter wereld heeft er géén 75 duizend gulden voor over om te zorgen dat Johan Cruijff trainer is op een WK?’

U wilde toch ook niet meewerken aan uitingen van collectieve sponsoring?

‘Klopt, ja. Ik wilde geen cent hebben van die sponsors, maar ik wilde ook geen verplichtingen aangaan. Dat is heel simpel, dat weet Staatsen ook. Dus waar praten we over?’

Staatsen en u waren beiden zeer positief na dat eerste gesprek. Staatsen had het zelfs over ‘heel redelijke eisen’.

‘Dan ga je dus negatief denken. Misschien zijn er kunsten uitgehaald. Ik had aan Staatsen een fantastische partner met wie ik direct op één lijn zat. We hebben een organisatie afgesproken, waar hij helemaal achter stond. Staatsen maakte toen nog een tekeningetje met twee blokken: de KNVB en het project WK. De blokken stonden met elkaar in verbinding, maar als ik vond dat bepaalde functies moesten worden ingevuld door mensen van buiten de KNVB, was daarvoor óók de ruimte. Was perfect! Maar ik heb er natuurlijk niks mee te maken dat de KNVB óók naar Amerika gaat uit oogpunt van public relations. Ik ging erheen om te winnen, niet voor de gezelligheid. Die zaken moet je scheiden. Zij hebben de buitenwereld nodig, ik heb de buitenwereld niet nodig. Dus kun je niet met het hele WK-bureau en alle mensen van de KNVB in hetzelfde hotel gaan zitten als de spelers. Dat is me te onrustig.’

© VI

Was Staatsen het daarmee eens?

‘Volledig. Hij is organisatiedeskundige! Het probleem is alleen: als je in andere landen met de voorzitter praat, weet je dat je de baas tegenover je hebt. In Nederland is een voorzitter een van de bestuursleden.’

Dus toen Staatsen thuiskwam met zijn huiswerk, is een aantal bestuursleden, ambtenaren en trainers in Zeist zich te pletter geschrokken. Zij hadden vier jaar naar dat WK toegeleefd en mochten nu misschien niet mee.

‘Dat moet wel. Maar nogmaals: ik zou naar Amerika gaan om te winnen. En het wil helemaal niet zeggen dat ik niemand van de KNVB zou hebben meegenomen. Dick Advocaat had voor mij zonder probleem mee gemogen. Ik neem mijn petje af voor de manier waarop hij de laatste twee jaar heeft moeten werken. Echt, knap gedaan. Bovendien wil de KNVB in de toekomst graag door met Advocaat. Nou, hij loopt mij niet in de weg, dus hij kon in Amerika doen wat-ie wilde. Dichtbij, veraf, het eigen elftal, trainen – dat moest Advocaat zelf maar beslissen. Iemand die zo positief bezig is geweest, kun je heel goed gebruiken. Uiteraard heb ik dat Staatsen ook verteld, ja.’

Dan is het helemaal vreemd dat de KNVB zo’n haast had om rond de loting Advocaat aan te stellen.

‘Daarom ga je steeds meer zoeken naar oorzaken. Op het moment dat ik tegen Staatsen zeg dat ik één bepaald mannetje niet nodig heb, staan er gelijk tien tegenstanders op. Zo zijn er een heleboel voorbeelden. Ongetwijfeld ook bij trainers in Zeist, voor wie misschien geen plaats zou zijn geweest. Maar ik ben niet geïnteresseerd in mensen die leuk naar een WK toe willen of die een WK verdiend hebben.’

Is het aannemelijk dat er een anti-Cruijff-stemming is ontstaan na de kwalificatie? Advocaat heeft het er goed van afgebracht en ook de spelers gingen steeds vaker zeggen: Dickie moet mee. De KNVB had dus steeds meer argumenten om zich af te vragen of uw aanwezigheid wel noodzakelijk was.

‘Kan best. Maar dan denken die mensen dus anders over een WK dan ik. Het overleven van de eerste ronde is voor mij nooit een uitgangspunt. ledereen heeft het over die gunstige loting. Ik had het liefst in één groep gezeten met Brazilië, Argentinië en Duitsland. Dan was ik na de eerste ronde meteen twee concurrenten kwijt geweest. Zo denk ik nou eenmaal. Idealistisch. Als ik puur een realist was geweest, had het WK voor mij sowieso nooit een rol gespeeld. Iedereen in mijn directe omgeving heeft het me afgeraden. Mijn gezondheid, de druk, het risico dat het zou mislukken, de bakken vol kritiek. Daar hebben die mensen ergens wel gelijk in, maar ik wilde dat WK winnen en ik denk dat ik met deze groep iets had kunnen bereiken. Voor tien, twaalf man is dit WK een laatste kans. Hun voetballeven loopt af. Die mensen hebben, net als ik, hun zakken gevuld en gaan puur voor de eer naar een WK. Ruud Gullit is misschien wel het beste voorbeeld.’

© VI

In zijn Feyenoord-jaar met Ruud Gullit, die met hem zeker naar Amerika was gegaan, aldus Cruijff.

Die zou onder u zeker meegegaan zijn?

‘Natuurlijk. Maar ik weet niet of ik hem nu voor een afgang heb behoed of dat ik hem een wereldtitel ontnomen heb. Van Basten. Als je realistisch bent, zeg je: Die kan niet spelen op het WK. Ik denk dat hij wel kan spelen. Dat voel ik zo. Waarom weet ik niet. Maar als we met z’n allen naar Amerika zouden gaan, zou Marco spelen. Elke dokter zal nee zeggen, ik denk van wel. Misschien moet je wel een beetje gek zijn om dat soort dingen te geloven, maar ik denk dat iedereen met wie ik gewerkt heb, iederéén, boven zichzelf is uitgestegen. Neem de voorbereiding, ook zo’n verhaal. Ik had helemaal geen voorbereiding gedaan. Ik zou eind mei zo’n beetje beginnen. Waarom moet ik in februari en maart tegen Schotland voetballen? Die gasten van het Nederlands elftal kunnen allemaal voetballen. Het gaat om de mensen zelf, hun prestige, de eerzucht. Dat moet ik zien te raken.’

Maar U bent een perfectionist. Misschien kost het wel behoorlijk wat tijd om uw ideeën erin te slijpen?

‘Ben je gek. Zestien, zeventien man hebben met mij gespeeld of getraind. Dat was geen enkel probleem geweest. Vandaar ook dat ik geen enkele haast had.’

Staatsen zegt steeds: ‘Ik had met Cruijff afgesproken om vóór de WK-loting tot een akkoord te komen.’

‘Maar je denkt toch niet dat een paar dagen later problemen hadden opgeleverd? Ik heb hem verteld dat ik het die week veel te druk had en dat die advocaten het maar moesten uitzoeken.’

Kreeg u tijdens de onderhandelingen al de indruk dat het fout zou lopen tussen de advocaten?

‘De laatste week pas. Staatsen heeft me toen ook gebeld, maar als ik een wedstrijd tegen Real Madrid moet voorbereiden ben ik natuurlijk niet aanspreekbaar voor dat soort dingen. Toch wilde Staatsen voor de negentiende rond zijn.’

Vindt u het niet vreemd dat Staatsen naar buiten toe citeert uit faxen van uw advocaat?

‘Jawel, maar deze wereld is een jungle. Daarin zijn alle middelen geoorloofd om het grote publiek te bespelen. Ik til daar niet zo zwaar aan. Maar je gaat wel steeds negatiever denken. Waarom is er bijvoorbeeld al op vrijdag voor het eerst met Dick Advocaat gesproken?’

Hoe weet u dat?

‘Je hoort natuurlijk veel. Als er niets was uitgelekt over de onderhandelingen, waren we tot een akkoord gekomen. Dat weet ik zeker. Nu konden allerlei krachten direct hun werk doen. Dat bezoek van Staatsen aan mij was natuurlijk in wezen ook een eenmansactie. Mijn woord was voor hem voldoende, maar hoe meer mensen zich ermee gaan bemoeien, hoe moeilijker het wordt.’

© VI

Johan Cruijff is er begin 1994 van overtuigd dat Marco van Basten sowieso het WK had gehaald met hem als bondscoach.

Staatsen zegt juist: ‘Cruijff was niet overal van op de hoogte.’ Uw advocaat Harry van Mens, die een grote reputatie geniet, is door de KNVB als een domoor in de hoek gezet.

‘Om je de waarheid te zeggen: de redenen die de KNVB aandraagt slaan nergens op. We waren er echt wel uitgekomen, maar Van Mens had het ook druk. Die zit tot 10 januari op Curaçao. Ja, of dat allemaal toevallig is, weet ik ook niet. De periode was gewoon heel erg ongunstig. Als je nou mijn programma van die week ziet: op woensdagmorgen trainden we, ’s middags heb ik me laten nakijken door de dokter, want dat had ik mijn vrouw beloofd, en ’s avonds gingen we in trainingskamp voor de wedstrijd tegen Real Madrid. Toen heeft Staatsen me thuis gebeld... Donderdag speelden we, vrijdagochtend was het trainen, vrijdagmiddag moest ik naar het ziekenhuis om kankerpatiëntjes te bezoeken, toen heb ik nog een auto gekocht voor mijn dochter en ’s avonds was ik total loss. Toen vond ik die fax, dat het boek gesloten was. ’s Zaterdags trainden we weer, ’s middags moest ik naar een school voor invalide kinderen om kerstcadeautjes uit te reiken, een uur later moest ik naar de televisie voor een marathon-uitzending over mongoloïde kinderen, ’s avonds gingen we weer het trainingskamp in voor de wedstrijd van zondag tegen Celta de Vigo en op zondagavond ben ik gaan skiën. Dan heb ik geen tijd voor andere dingen.’

Die tijd kunt u toch maken?

‘Niet in zo’n hectische periode. Voorbeeldje. Op 2 december was ik 25 jaar getrouwd. Ik heb geen datum kunnen vinden om met mijn vrouw en kinderen te gaan eten!’

Waarom heeft u dan niet even laten weten dat u meer tijd nodig had?

‘Ik heb toch al gelijk gezegd dat we in januari verder konden praten?’

Was het niet handiger geweest als Staatsen gewoon even met uw schoonvader Cor Coster had gebeld?

‘Waarschijnlijk wel.’

Hoe heeft Oranje-sponsor Lotto eigenlijk gereageerd?

‘Weet ik niet. Ik heb niets negatiefs gehoord van Lotto, maar ook niets positiefs. Ik ken de contracten tussen Lotto en de KNVB natuurlijk niet, maar het is vreemd dat je helemaal niks hoort als de sponsoring zo’n groot probleem schijnt te zijn. Dan vraag ik me af: wat heeft Lotto voor een spelletje gespeeld? Gelukkig blijft er nooit iets verborgen in de voetballerij. Dus als blijkt dat ze geen net spelletje gespeeld hebben – ik beschuldig niemand, maar áls dat blijkt – dan denk ik dat het over is met het merk Lotto in Nederland. Logisch... Want er zijn wat rare dingen gebeurd.’

De spraakwaterval stokt even. Dan zegt Cruijff: ‘Ik droom weleens een beetje weg... Als je nou weet dat de eerste wedstrijd van het Nederlands elftal wordt gespeeld in het stadion waar ik destijds afscheid nam – Washington – en dat de laatste wedstrijd wordt gespeeld op de plaats waar ik in Amerika debuteerde – Los Angeles – dan had de cirkel mooi rond kunnen zijn.’

© VI

Met Michael Laudrup en Ronald Koeman, met wie hij ook bij Oranje had kunnen samenwerken.

Toch kwam u in een eerste reactie bij Studio Sport heel onverschillig over. Zo van: dan nemen ze toch lekker een ander.

‘Het is ook geen kwestie van niet willen. Als ik niet had gewild, had ik zelf wel nee gezegd. Ik ben nou eenmaal iemand waar de mensen heel verschillend tegenaan kijken. Je hebt de buitenwereld en je hebt personen die dicht bij je staan. Die respect voor je hebben. Dat geeft mij rust. Misschien dat ik daardoor zo laconiek overkom. Als Van Basten of Rijkaard over je spreekt, gebeurt dat altijd uit een zeker respect. Daarbij gaat het niet om conflicten die je ooit hebt gehad. Met Van Basten heb ik wel twintig keer ruzie gehad en met Rijkaard wel tachtig keer. Maar ik heb wel respect voor wat ze presteren. Daar gaat het mij om. Wim Jansen gaat nu naar Saudi-Arabië. Dat wist ik al een paar dagen eerder. Als enige, denk ik. Hij belde me die vrijdag om twaalf uur ’s nachts thuis op. Niet om te vragen hoe ik erover dacht, maar om zijn mening te toetsen. Als dergelijke mensen mijn mening op prijs stellen, zegt me dat veel meer dan het geschrijf van journalisten. De mensen dicht bij je beoordelen je op je menselijke kwaliteiten.’

Los van hoe het gelopen is. Er bestaat toch ook nog zoiets als persoonlijke ambitie? U heeft alles gewonnen, behalve die wereldtitel.

‘Nee, ik heb méér gewonnen dan een wereldtitel. Elke titel heeft een bepaalde waarde. De titel van het beste voetbal wat er ooit gespeeld is, zegt mij natuurlijk veel meer. Dat is nog steeds zo. De mensen vinden dat Barcelona het mooiste voetbal van Europa speelt. Een mooiere titel kan ik toch nooit krijgen?’

Vindt u het vervelend dat u door deze affaire weer als een geldwolf wordt afgeschilderd?

‘Als je keuzes maakt, heb je tegenstanders. De mensen die over het voetbal schrijven en berichten, voeden dat soort denkbeelden. Het voorbeeld met de televisie is duidelijk genoeg, daarmee schend je iemand zijn prestige. Dergelijke mensen hebben allemaal hun vriendjes, hun lijntjes, hun belangen. Dat weet je. Meestal laat ik die mensen maar doen, des te meer fouten maken ze en des te gemakkelijker is het door mij te ontzenuwen. Dus over een geldwolf hoef je het niet te hebben. Ik ben heel trots op hetgeen ik verdien bij Barcelona. Daar heb ik nooit het onderste uit de kan gehaald en nooit over hoeven onderhandelen. Die bedragen worden je aangeboden. Voor die mensen is zo’n salaris een vorm van waardering. Als ik nou echt geld wil verdienen, doe ik dat niet in het voetbal. Dan maak ik een paar reclamespots, die mij een veelvoud van die 75 duizend gulden opleveren. Buiten het voetbal verdien ik veel meer geld dan bij Barcelona. De naam Cruijff is wereldwijd toch veel meer waard dan het bedrag wat ik in Amerika kon verdienen? Als ik had gewild, had ik nu toch in Saudi-Arabië gezeten? Of denk je van niet? Ik ken die zoon van koning Fahd (tevens voorzitter van de voetbalbond, red.) toevallig heel goed. Al een jaar of tien. Maar ik wilde het niet. Leo Beenhakker verdient daar nu vijf, zes keer zoveel als de KNVB mij geboden heeft. Dus als ik voor het geld gekozen had…’

© Pro Shots

Rechts Jos Staatsen, bij de KNVB de voorzitter van de sectie betaald voetbal en de man die zo positief gestemd was na de eerste gesprekken met Johan Cruijff.

Als dat geld bijzaak is, waarom heeft u het dan niet gewoon voor niks gedaan?

‘Dat is het eeuwige probleem. Als je iets voor niks doet, heb je geen grip meer op de zaak. Dan word je al snel iemand die alles maar accepteert. Zo van: iemand die zó graag wil, daar hoef je niet naar te luisteren. Dat kon ik natuurlijk niet. Ik wil mijn eisen kunnen stellen. Omdat ik wereldkampioen wilde worden.’

Toch zei Staatsen: ‘Uit de eisen van Cruijff blijkt dat hij eigenlijk helemaal niet wil.’

‘Kijk, Staatsen moet natuurlijk ook op een bepaalde manier naar buiten treden. Hij kan moeilijk zeggen: De rest van het bestuur heeft de schuld.’

Eigen trekt de KNVB daarmee uw integriteit in twijfel.

‘Wat is integriteit? Voor mij is het belangrijk dat Wim Jansen mij belt. Dat Van Basten eens belt als-ie problemen heeft. Dan heb je het over een zeker niveau. Mensen die niet van dat niveau zijn, kunnen mijn integriteit niet aantasten. Dat is onmogelijk.’

De KNVB is in ieder geval zo handig geweest om dit naar buiten toe goed te verkopen. Beter dan u.

‘Handig, handig. Op het eerste gezicht misschien wel. Maar als je nou toch verder nadenkt. In ’90 win je het WK niet, omdat er een andere coach wordt aangesteld dan de spelers willen. En nu dit weer. De KNVB denkt kennelijk: Zo’n WK, dat kan iedereen wel, haha.’

Waarom kan niet iedereen het?

‘Nou, als dat het geval was, zouden we wel wat beter en leuker voetbal zien. Die coach moet juist dat beetje extra brengen.’

Spelers als John de Wolf konden zich op de tv amper bedwingen van vreugde toen bekend werd dat u niet naar Amerika zou gaan.

‘Logisch, zulke mensen praten puur voor zichzelf. Misschien denkt hij dat-ie met zijn beperkte kwaliteiten niet aan bod was gekomen. Een andere verklaring heb ik niet.’

Is FC Barcelona eigenlijk gelukkig met deze gang van zaken?

‘Dat zal zeker wel. Ze krijgen nu een coach terug die zes weken vakantie viert en fris terugkomt. Anders zou ik waarschijnlijk geradbraakt teruggekeerd zijn.’

Bent u ervan overtuigd dat Nederland met Cruijff wereldkampioen was geworden?

‘Dat weet je nooit zeker. Een finale kun je altijd verliezen.’

Maar een finaleplaats was wel het minste.

‘Nou, het minste. Dat was mogelijk geweest, ja.’

Vindt u het eigenlijk niet vreselijk zonde dat het niet is doorgegaan?

‘Er bestaat een God. Het zal dus wel ergens goed voor wezen.’