FC Utrecht-opponent SK Brann strijdt tegen de UEFA vóór het vrije woord

Om te begrijpen wat er speelt, moeten we terug naar een fluitsignaal van de Oekraïense scheidsrechter Kateryna Monzul. Op 31 januari 2024 heeft zij de leiding over SK Brann – St. Pölten, een groepswedstrijd in de Women's Champions League. Na een klein half uur spelen ziet Monzul hoe een speelster van Brann haar tegenstander op het middenveld vasthoudt, en kent ze de bezoekers een vrije trap toe. Prima beslissing, maar ook de directe aanleiding voor een slepend gerechtelijk conflict. De supporters van SK Brann zijn het, zoals dat voetbalsupporters betaamt, niet eens met de beslissing. Een groepje, niet meteen een massa maar wel groot genoeg om het goed verstaanbaar te maken, uit die onvrede door 'UEFA Maffia' te zingen.

Dat vinden ze op het UEFA-hoofdkantoor in Nyon geen leuk liedje. Een maand later ploft er in Bergen een boete op de deurmat. De UEFA oordeelde dat 'UEFA Maffia' een 'provocerende boodschap met een kwetsende natuur' is, goed voor een bekeuring van vijfduizend euro. Voor Brann, dat vorig jaar een omzet van zo'n twintig miljoen euro noteerde, is dat geen schokkend bedrag. Omgerekend verdiende Brann in 2024 zo'n 55.000 euro per dag. Wie economisch redeneert, zucht eens diep en betaalt de boete: aanvechten kost veel tijd, en tijd is geld. Maar voor Brann was het een principekwestie, zo vertelt voorzitter Aslak Sverdrup.

Vrijheid van meningsuiting

'We hebben dit aangevochten bij de UEFA. Voor ons viel dit duidelijk binnen de grenzen van de vrijheid van meningsuiting. We stonden achter onze supporters, wij vinden dat zij dit mogen zingen. Vrijheid van meningsuiting, een heel belangrijk mensenrecht, staat op veel plekken onder druk. We zijn het hele bezwaarsysteem van de UEFA doorgelopen, en op een bepaald punt heb ik een stuk geschreven in The Guardian omdat het zo oneerlijk voelde. Binnen vijf minuten had het hele UEFA-kantoor in Nyon het gelezen. We zijn daar toen heengegaan: de president van de Noorse voetbalbond, de voorzitter van de supportersvereniging en ik als voorzitter van de club. We hadden een ontmoeting met Theodore Theodoridis, de secretaris-generaal van de UEFA. Dat was een respectvol gesprek, al waren we het niet over alles eens. We hebben wel afgesproken dat we snel daarna in Noorwegen zouden samenkomen voor een gesprek over vrijheid van meningsuiting op de tribunes.' Van die ontmoeting kwam weinig terecht, weet Sverdrup nog. 'Twee dagen later kregen we bericht dat de boete bleef staan.'

SK Brann liet het er niet bij zitten. 'We zijn naar het CAS gestapt voor een beroep. Terwijl dat liep, hebben we de UEFA nogmaals ontmoet in Londen, om te kijken of we het zonder rechtszaak konden oplossen. Dat wilden zij niet. Vorig jaar in september hebben we vervolgens een zitting gehad die een dag duurde. Dat hebben we afgerond, en in april dit jaar hebben wij de zaak gewonnen. CAS was met ons eens dat dit geen illegale uiting was, en dat de drempel hoog moet liggen om een club te straffen voor wat hun supporters zingen. 'UEFA Maffia' was, voor hen, duidelijk binnen de grenzen van het toelaatbare. In de context dan: het was spontaan, en gericht op een arbitrale beslissing. Maffia kun je op veel manieren uitleggen, zei het CAS. Ook als mensen die elkaar beschermen en misschien bevoordelen, zoals de UEFA. We hebben in Noorwegen veel maffia, dat is gewoon een uitdrukking bij ons. Op vakantie in Spanje heb je op de ligbedden de handdoekenmaffia. Waar ik woon, in Bergen, heb je de bejaardenmaffia. Deze uitspraak zegt iets over wat de UEFA moet kunnen aanvaarden: kritiek op een machtige organisatie.'

En dat gaat niet van harte. De televisiekijkers bij Brann – Go Ahead Eagles hoorden het vorig jaar al: de Noorse aanhang blijft 'UEFA Maffia' scanderen, en inmiddels een stuk massaler dan vroeger. De halsstarrigheid in Zwitserland is olie op het Noorse vuur. De UEFA legt zich niet neer bij het eindoordeel van het CAS en blijft bekeuringen naar Scandinavië sturen. Brann, op zijn beurt, gaat ook niet buigen, belooft Sverdrup vanuit Bergen, één van de regenachtigste steden van Europa.

'We zijn dit seizoen wéér beboet. Dat vinden we heel raar, omdat we de zaak gewonnen hebben. En normaal luistert de UEFA naar het CAS-oordeel. Maar nu het over henzelf gaat niet, ze zeggen eigenlijk dat ze het oordeel niet willen volgen. We krijgen boetes voor dezelfde dingen, dus we hanteren dezelfde stappen als in 2024. Zeer recent hebben we het proces bij de UEFA weer doorlopen, en het beroep is niet gehonoreerd. Dat is provocerend, vreemd. Ze willen niet luisteren naar internationale rechtspraak, en dat vinden we erg raar. We gaan wéér met hen afspreken, om erachter te komen waarom ze dit willen. Hopelijk komt de ontmoeting er snel. We blijven geloven in de dialoog en hopen dat we deze keer wél nader tot elkaar komen.'

© Pro Shots

Zulke uitingen zie je bij meerdere clubs, maar SK Brann is de eerste die zijn supporters erbij ondersteunt

Sverdrup zou liever zien dat Brann zijn tijd kan vrijmaken voor andere zaken, maar wil absoluut voet bij stuk houden in deze zaak. De preses weet zich daarbij ook gesteund door de voetbalgemeenschap. 'Je denkt als club altijd na over waar je tijd en moeite in stopt. We zijn vorige keer niet door onze knieën gegaan, en nu wéér niet. Het kost een paar mensen echt veel tijd, maar we vinden dit belangrijk. We hebben de zaak gewonnen en dus moet de UEFA de regelgeving anders interpreteren. Als ze ons wéér beboeten voor exact hetzelfde voorval, dan moeten we toch in beroep. En dat is het waard. We krijgen veel steun van andere clubs. Supporters, leidinggevenden, directieleden. Clubs hebben ons berichten gestuurd om advies te zoeken voor soortgelijke zaken, of om ons complimenten te maken voor onze ruggengraat. Dat krijgen we van alle kanten te horen. Er hebben clubs uit onder meer Zweden, Denemarken en Nederland contact opgenomen. Ook de journalisten die ik sprak staan, voor zover ze zich uitspreken, aan onze kant.'

Dus blijft Sverdrup zoeken naar een oplossing: het liefst aan tafel, maar zo nodig ook weer in de rechtbank. 'Het is belangrijk om te begrijpen dat we veel tijd en hartstocht stoppen in hoe we zijn als voetbalclub. We zijn heel scherp tegen racisme en homofobie, voor illegale uitingen hebben we nultolerantie. Tegelijk vinden we het fout dat het niet toegestaan is om kritiek te leveren op UEFA.' Sverdrup motiveert dat met een voorbeeld. 'Ik ben voorzitter van Brann, maar ook vicevoorzitter van de Noorse voetbalbond NFF. De Noorse bond wordt altijd aangevallen. Supporters roepen elke week dat ze de bond haten. Dat kúnnen we niet bestraffen. Dat is deel van de supporterscultuur, en dat moeten we accepteren. Dat is niet gevaarlijk. Ik weet dat sommige bondscollega's het niet graag horen, en ik begrijp en respecteer dat. Die mensen doen goed werk, werken hard, maar dat betekent niet dat we mensen moeten beboeten die roepen dat ze de NFF haten. Voor de machtige UEFA geldt hetzelfde. Ze moeten accepteren dat ze bekritiseerd worden. Zeker in deze context.'

'David tegen Goliath'

Soortgelijke woorden spreekt Jan Magne Isaksen, de advocaat die SK Brann in deze zaak bijstaat. Hoe raakte hij in deze interessante materie verzeild?  'Mijn bedrijf vertegenwoordigt Brann vaker, en ik ben zelf ook supporter. Dit was een belangrijk onderwerp van gesprek in Bergen, het kwam veel in de media. Wat zou Brann gaan doen? Ik heb in een gesprek mijn zienswijze toegelicht, en we zijn het gaan proberen', aldus Isaksen, die van het CAS overtuigend gelijk kreeg.

De raadsheer is specifiek over het oordeel van het arbitragehof: volgens Isaksen heeft dat zich niet eens gebogen over vrijheid van meningsuiting. 'Ze concludeerden dat 'UEFA Maffia' niet tegen de UEFA-regels was. Als dat wél zo was geweest, dan hadden ze moeten testen of dit beschermd was door vrijheid van meningsuiting. In Noorwegen zien we die als kernwaarde. De kern van de zaak is volgens mij een cultuurverschil. Waar het hier om gaat: wat betekent de term 'maffia'? In Noorwegen is dat iets anders dan in Zuid-Italië. Wij gebruiken die om macht en de elite te bekritiseren, in Zuid-Italië gaat het om georganiseerde misdaad, moordpartijen en zulke zaken. Dat hebben we het CAS laten zien: in Noorwegen noemen parlementsleden elkaar 'onderdeel van de gezondheidsmaffia', maar daar kraait geen haan naar. Da's gewoon institutionele kritiek. Dat concludeerde het CAS ook. Dus ik snap niet waarom de UEFA dat oordeel niet overneemt. Ze gaan in de nieuwe zaak over de context beginnen, maar die is altijd hetzelfde. Dan kunnen we elke Europese wedstrijd bezig blijven.'

De draak steken met de UEFA is inmiddels een volkssport op Noorse tribunes:

Isaksen denkt dat het hele geschil is ontstaan uit een misverstand over de betekenis van het woord 'maffia'. 'Hier kijkt niemand ervan op. In andere delen van Europa, waar de UEFA-vertegenwoordigers misschien vandaan komen, is dat anders. We hebben het woordenboek van Cambridge gebruikt, om te zien dat er twee betekenissen zijn, waaronder een groep mensen die samenwerken en elkaar soms bevoordelen. De UEFA moet proberen te begrijpen dat er in hun gebied grote culturele en taalkundige verschillen zijn. Het paradoxale van hun houding: bij elke boete worden onze supporters nóg bozer en gaan ze het nog harder roepen.'

Behalve roepen had de Noorse aanhang in augustus dit jaar nóg een originele actie om zijn onvrede te uiten. Op de tribune achter het doel viel op een groot doek te lezen dat de UEFA dan weliswaar geen maffia was, maar op een wirwar aan kleinere doekjes stonden allemaal andere betitelingen die ook niet al te vleiend zijn. 'Wetteloos', 'CAS-verliezers', 'huilebalken', 'niet erg slim', en nog een reeks termen die je liever niet over jezelf hoort. 'We hebben daar geen boete voor gehad. Althans: nóg niet', lacht één van die boze aanhangers. Erland Vågane is de voorzitter van Bataljonen, de belangrijkste supportersclub van Brann. Hij vergezelde Sverdrup bij de overleggen met de UEFA. Hoe kijken ze op de tribunes van het fraaie, doch niet bijster origineel genaamde Brann Stadion naar het potje juridisch armpje drukken met de UEFA?

'We hebben in 2018 ook eens een boete gehad, maar toen bleef dat redelijk onbesproken. Deze keer werd het breder uitgemeten in de media. Mooi dat het bestuur en vooral de voorzitter het zich ook persoonlijk aantrokken. Dat kan ook anders: tijdens het EK vorig jaar kreeg Denemarken ook een boete voor een banner met 'Fuck UEFA'. Hebben ze geprobeerd om de boete op de maker te verhalen. Brann steunde ons wél. We zijn er trots op dat we als eerste club ooit de strijd met UEFA zijn aangegaan. Uit principe', aldus Vågane. 'De nationale supportersfederatie staat achter ons, we hebben gesprekken met Football Supporters Europe (een Europa-breed supportersnetwerk, red.) om te kijken hoe we schot in deze zaak kunnen krijgen. Die adviseerden ons óók om naar het CAS te stappen. We doen dit namens alle supporters van alle clubs, voor de vrijheid van meningsuiting. De UEFA tolereert het gewoon niet om beledigd te worden, op welke manier dan ook. Ik denk dat meer clubs de strijd moeten aangaan.'

Vågane snapt niet waarom de UEFA het CAS-verdict niet wil aanvaarden, maar ziet wel dat de Europese voetbalbond zijn club en stad onbedoeld een gunst heeft verleend. 'Het lijkt alsof ze even hun macht willen laten zien, ook al ligt er een vonnis dat anders beweert. En dat zorgt voor nog fellere reacties, zoals bij die banners laatst. Deze zaak heeft de band tussen de fans en de club verder versterkt, maar ook die tussen de stád en de club. Iedereen weet van de zaak, en de mensen vinden het cool dat we als kleinere club uit een kleinere stad voor zoiets vechten. Het is een beetje David en Goliath. Niets verbindt meer dan een gemeenschappelijke vijand', lacht hij.

Ook Stein Arild Longberg, als supporterscoördinator de schakel tussen club en aanhang, is vooral fier op hoe zijn toch bescheiden club nu internationaal naam maakt met deze zaak. 'Ik ben trots dat dit een club is die niet gewoon buigt voor de UEFA, maar gaat staan voor zijn supporters. Ik denk dat Brann dat tot het eind zal blijven volhouden. Ik hoop dat de UEFA uiteindelijk stopt met die boetes. Daar zouden veel clubs mee geholpen zijn, en ik denk niet dat er iemand persoonlijk schade ondervindt van het zingen van iets als 'UEFA Maffia'. We hopen dat een paar grote clubs in Europa nu aan onze kant komen staan, we hebben laten zien dat je kán winnen. Met nog een paar grotere clubs aan boord, kunnen we misschien wat bewerkstelligen bij de UEFA. Wij zijn maar een kleine club.'

Ja: SK Brann ís een kleine club, zeker naar Europese standaarden, maar wel één van de weinige clubs die zich uit principe lijnrecht tegenover de UEFA durft te positioneren. Als Miguel Rodríguez donderdag een vrije trap meekrijgt die te makkelijk gegeven is naar de zin van de Noorse aanhang, weet u nu welke kreet u kunt verwachten vanaf de tribunes. En inmiddels, anderhalf jaar na het begin van deze zaak, gaat 'UEFA Maffia' veel meer over het recht op een vrije mening dan over het vermeende onrecht van een vrije trap tegen.